Տարբեր ազգեր հանուր մարդկությանը նվիրել են բառեր, որոնք չեն թարգմանվում, քանի որ հասկանալի են ինքնին, ներկայացնում են իրենց տեր ազգերի կենսագրության այս կամ այն դրվագը, ստեղծած նյութական կամ հոգևոր մշակույթի անկրկնելի որևէ արժեքը։ Հայ ժողովրդի կողմից քաղաքակիրթ աշխարհին անցած այդօրինակ բառերից է խաչքարը` քարի մշակման արվեստի մի զարմանահրաշ բնագավառ, որը հին ու միջնադարյան իրականության մեջ տարածված է եղել բացառապես պատմական Հայաստանի տարածքում և բոլոր այն վայրերում, ուր ոտք է դրել ու իր օջախի ծուխն է երկինք հանել հայ մարդը։
Դեռևս Վանի կամ Արարատյան թագավորության ժամանակներում (մ. թ. ա. 9 — 7-րդ դդ.) հայ վարպետներն ստեղծել էին քարակոթողի մի կատարյալ տիպ, որը բաղկացած էր երկու մասից՝ քարե մի խորանարդ պատվանդան հիմք, որ հարմարեցվում էր գետնի վրա, և տախտակաձև մշակված սալիկ, որը, պոչուկով ամրացված խորանարդի վերին երեսի փոսի մեջ՝ դառնում էր կոթողի հիմնական-կիրառական մասը։ Սալիկի վրա փորագրվում էին արքայական հիշատակարաններ՝ շինարարական, ռազմական, տնտեսական ու այլազան բովանդակությամբ։ Հաճախ այս վիմական սեպագրերին ուղեկցում էին ժամանակաշրջանի գեղարվեստական պատկերացումների համապատասխան զարդանախշեր ու պատկերաքանդակներ, որոնք հետագայում, հատկապես վաղ միջնադարից սկսած, հարստացան, դարձան ավելի բազմազան ու բազմակերպար։ Այսպես հնավանդ քարակոթողն ապրեց իր կյանքը մինչև մեր պատմության նոր շրջանը, ապրեց անընդմեջ և արտաքին կերպարով ու կիրառության ասպարեզներով համարյա անփոփոխ։ Փոխվում, ավելի ճիշտ՝ հարստանում ու բազմազան էր դառնում հարդարանքը, և եթե դարաշրջանն իր դրոշմը պիտի դներ քարակոթողի վրա, ապա դա լինում էր հարդարանքի մանրամասների մեջ։ Այս կերպ էր, որ խաչը ելավ հնավանդ քարակոթողի վրա և աստիճանաբար նվաճեց նրա կենտրոնական մասը, դարձավ նրա էական հատկանիշը, հին կոթողին տվեց իր անունը՝ խաչի նշան, սուրբ նշան, առհասարակ նշան, խաչքար:

Խաչքարի ծագումն ու պատմությունը քիչ է ուսումնասիրված։ Սակայն հնագիտական ու մատենագրական նյութերի, պահպանված խաչքանդակների հիման վրա կարելի է ներկայացնել ստույգ ուրվագիծը զարգացման այն վերընթացի, որ ապրել է խաչքար-կոթողի արվեստը։

Խաչը, որպես զարդանախշ, ավանդված է դեռևս հին աշխարհի տարբեր ժողովուրդների հուշարձաններում։ Իհարկե, նախնական ձևը հավասարաթև խաչի պատկերն է եղել։ Այն տիրական էր հեթանոսական մշակութային զանազան բնագավառներում իբրև զարդանախշ, որն անպայման խորհրդանիշն էր աշխարհի նյութականությունը կազմող չորս տարրերի՝ օդի, ջրի, հողի ու հրի (արև)։ Հնագույն խաչանախշը մեզ է հասել և մեկուսի պատկերով (խաչ, որ չորս հավասար թևեր ունի), և կլոր մի շրջանակի մեջ, որը, հավանաբար, հենց երկրագնդի պատկերն է հանդիսանում։ Այսպիսի խաչանախշեր են գտնվել տարբեր երկրների հեթանոսական տաճարների ու զանազան շենքերի քարերի, հատկապես խոյակների վրա։

Վաղքրիստոնեական շրջանում, ըստ երևույթին, Քրիստոսի խաչելության ավանդության հիման վրա, խաչը լայն շրջանառություն ստացավ և, իբրև սրբազան նշան, դարձավ նոր հավատի գաղափարների խորհրդանիշը։ Հայկական աղբյուրները (Ագաթանգեղոսի Հայոց պատմությունը, Մովսես Խորենացու երկը, Հովհան Մամիկոնյանի «Տարոնի պատմությունը» և այլն) հավաստի տեղեկություններ են հաղորդում այն մասին, որ նոր հավատի քարոզիչներն ու մարտիկներն իրենց կործանած հեթանոսական տաճարների տեղում, հրապարակներում, մեծ ու փոքր ճանապարհների վրա տնկում էին փայտե խաչեր՝ որպես նոր կրոնի հաղթանակի նշաններ։ Բայց հասկանալի է, որ փայտե խաչերը երկար կյանք չէին կարող ունենալ, և նրանց հեղինակները հետագայում պետք է մտածեին իրենց ստեղծագործությունների հարատևման մասին։ Հարատևությունն էլ պիտի ապահովեր խաչի համար օգտագործվող նոր նյութը, որի գործածությունն անցյալ երկար դարերի կյանք ուներ հենց Հայաստանում։ Ահա այդ բազմադարյան փորձը, մանավանդ Վանի-Արարատյան թագավորության ժամանակներից ի վեր հայտնի քարակոթողը օգնության եկավ նոր հավատի մարդկանց՝ ներկայանալով իբրև հնավանդ ու հարազատ մի ստեղծագործություն, իբրև պարզ ու մատչելի մի կերպար՝ պատվանդան, որը հարմար նստում է գետնի վրա, և պատվանդանին ամուր կանգնող քարե խաչ, որը հանդիսանում է կոթողի հիմնական մասը։

Խաչի քանդակը, որ սկզբնապես լինում էր և՛ հավասարաթև (հարթ մակերեսի վրա, կլոր շրջանակի մեջ քանդակված խաչ), և՛ թևավոր (փայտե խաչի պատկերի նմանակը), տասնամյակներ, նույնիսկ դարեր շարունակ (4—6-րդ դդ.) տիրապետող զարդամոտիվ էր Հայաստանում։ Թևավոր խաչերն իրենց ստորին մասում ունենում էին քառակող պոչուկ, որը մտցվում էր խորանարդաձև պատվանդանի վերին երեսին փորված փոսի մեջ։ Իսկ հավասարաթև խաչը հիմնականում զարդանախշ էր` խորանարդաձև կամ քարե սյան վրա։ Նրանցից պահպանվել են բազմաթիվ օրինակներ, գլխավորապես իրենց նախնական տեղերում՝ որպես հուշասյուներ, գերեզմանաքարեր, եկեղեցական ու աշխարհիկ շենքերի հարդարանքի մանրամասներ։

Հավասարաթև ու թևավոր խաչերը քիչ տարածություն էին տրամադրում քանդակագործական հարդարանքի, հատկապես վիմական հիշատակարանի փորագրման համար։ Մինչդեռ հին դարերից մնացած կոթողները հարուստ էին և՛ մեկով, և մյուսով, հատկապես երկրորդով, որովհետև այդ էր նրանց կիրառական դերը։ Ըստ երևույթին, երկար չէր կարող ապրել խաչի արտաքին այս կերպարը՝ երկու դեպքում էլ անհրապույր, քանի որ հավասար ու համանման թևերը միապաղաղ էին ու տաղտկալի։ Պետք է նկատի առնել նաև թևավոր խաչի մի այլ անհարմարություն, նրա թևերը հեշտությամբ վնասվում էին ու ջարդվում։ Կոթողը կորցնում էր իր դերն ու նշանակությունը։ Եվ հասկանալի է, թե ինչու ժամանակի ընթացքում թևավոր ու հավասարաթև խաչերն իրենց տեղը պիտի զիջեին խաչի կոթողի մի նոր ձևի, որպիսին ըստ բարձրության ձգվող խաչքանդակն էր տախտակաձև մշակված քարի մակերեսի վրա։ Այս դեպքում խաչը ներկայանում էր բավական բարեփոխված տեսքով, վերին թևն ավելի երկար էր, քան հորիզոնականները, իսկ վարի թևն առավել երկար, քան վերինը։ Խաչի այս պատկերով էլ պայմանավորված էր քարի տախտակի նեղ ու երկար համաչափությունը, որն ավելի բարետես էր դարձնում կոթողի ընդհանուր պատկերը։ Մանավանդ որ նոր խաչարձանի թևերն արդեն զարդարում էին հարթաքանդակ զարդանախշեր, որոնք հետզհետե դառնում էին բազմազան ու գեղեցիկ՝ ընդգրկելով բուսական ու երկրաչափական պատկերների նորանոր ոլորտներ։

Եթե հեթանոսական և վաղքրիստոնեական ժամանակների կոթողներն ու նրանց տակ դրված պատվանդաններն ունեին միայն համեստորեն մշակված նիստեր, առանց ճոխ հարդարանքի, ապա 5-րդ դարից սկսած՝ հայ վարպետները հասարակ պատկերների մեջ են մուծում գեղարվեստական տարրեր, որոնք աստիճանաբար հարստանում են ու դառնում բազմազան։ Օրինակ, խաչի թևերը քանդակվում են որպես բույսի տերևներ կամ ծաղկաթերթիկներ, հաճախ երկրաչափական պատկերներ (եռանկյունիներ, ինչպես Լեռնային Ղարաբաղի Ճարտար ավանում պեղված հեթանոսական տաճարի խոյակի վրա), ապա հենց 5-րդ դարից մնացած կոթողների մեջ արդեն առկա են զարգացած խաշքանդակի գեղարվեստական տարրերն իրենց նախնական վիճակով։ Դվինի պեղումներից հայտնաբերված խաչն ունի ուշ շրջանի խաչի համաչափությունները (վարի թևը երկար և ծաղկումի բավական շքեղ զարդաքանդակով), թևերը հարդարված են եզրագնդիկներով։

Նույնը կարելի է ասել նաև թևավոր խաչերով կոթողների մասին։ Օձունում, Դվինում և այլ վայրերում գտնված բեկորները ցույց են տալիս, որ 5-6-րդ դարերում արդեն նրանք ունեին երկարուն վարի թև և զարդարվում էին պարզ ու հասարակ նախշերով։

Չի կարելի ասել, թե հետագայում, երբ արդեն ամենուրեք տիրապետող էր խաչքարի մեզ հայտնի ձևը, ասպարեզից հեռացան կամ այլևս չէին կանգնեցվում հավասարաթև ու թևավոր խաչեր։ Վերջիններս տարածում ունեին նաև ուշ դարերում, և պահպանված լավագույն օրինակներով նույնիսկ կարելի է հետևել նրանց զարգացման ու կատարելագործման ընթացքին։ Ուշ շրջանի հուշարձաններում հավասարաթև խաչը մեծ մասամբ ոչ ինքնուրույն զարդարանք է և դրվում է խաչքարը եզերող վարդյակների մեջ, քիվի կենտրոնում, եկեղեցիների պատերին, գերեզմանների վրա՝ իբրև կոթողը եզրափակող նշան։ Իսկ թևավոր խաչերը հայտնի են նաև ինքնուրույն գոյությամբ, և Ղամշի վանքի հայտնի խաչքարը (1640 թ.), որ այժմ գտնվում է Էջմիածնում, նրանց լավագույն օրինակն է՝ զարդարված գեղեցիկ քանդականախշերով ու գեղարվեստական ընդհանուր լուծման մի արտակարգ մակարդակով։

Սակայն խաչքարը, իբրև հայ մշակույթի, հատկապես քարգործ արվեստի յուրօրինակ ու իր տեսակի մեջ բացառիկ երևույթ, կապված է հիմնականում խաչի այն պատկերի հետ, որը կատարելության հասավ 8—9-րդ դարերում՝ հետագա ժամանակներում էլ ապրելով բուռն ու աննախընթաց զարգացում։ Դա անհավասար թևերով խաչարձանն է` բուսական ու երկրաչափական բազմապիսի նախշերից հյուսված հիմնապաստառի վրա, ինքն իսկ կազմված այդպիսի զարդաքանդակներից։ Մենք տեսանք, որ այդպիսի խաչքանդակի նախնական ձևը կար դեռևս 5-րդ դարում։ 6—7-րդ դարերում այն պետք է որ բավական զարգացած լիներ։ Այդ հնարավոր է մակաբերել պահպանված բեկորներից և, մանավանդ, հայկական ճարտարապետության այն վիթխարի վերելքից, որ ներկայացնում էր 7-րդ դարը, Հռիփսիմեի, Զվարթնոցի և այդ շրջանի մեր մյուս հոյակերտների ստեղծման շրջանը։

Դժբախտաբար, այս շրջանի խաշքարերր ոչնչացվել են արաբական բռնագրավումների ու պատժարշավների ժամանակ։ Մեր պատմիչների երկերում այդ առթիվ պահպանվել են ամենաստույգ տվյալներ, որոնցից որոշակիորեն պարզվում է, որ ոչնչացումը տեղի է ունեցել ամենուրեք, համատարած։ Ականատես Ղևոնդ պատմիչը նկարագրել է այն վայրագությունները, որ Հայաստանում էին կատարվում Եզիդ խալիֆի (720—725 թթ.) հրամանով, ընդ որում՝ ջարդում ու ոչնչացնում էին քրիստոնյաների կերտած բոլոր պատկերաքանդակները, ինչպես նաև «խորտակէր և զնշան տէրունեան խաչին Քրիստոսի, որ ուրեք-ուրեք կանգնեալ էին յանուն և ի պատճառս երկրպագութեան համագոյ Երրորդութեան»։ Համանման վկայություն Մովսես Դասխուրանցին էլ ունի 9-րդ դարի առումով։ Նա էլ պատմում է, որ Ատրպատականի բռնավորը մտել էր Հայոց երկիրը, և «ուր գնացք ոտից նորա լինէր, ավերէր, քանդէր զեկեղեցիս Աստուծոյ, և զնշան Քրիստոսի, ուր և տեսան էր, մանրէր իբրև զփոշի»։

Կարող են ասել` մահմեդական թշնամիները, ըստ այդ վկայությունների, ավերել էին նաև եկեղեցիները, և, այդուամենայնիվ, մենք ունենք նրանց փառահեղ օրինակները 5—6-րդ դարերից և հատկապես 7-րդից։ Այո՛, ունենք, որովհետև թեև հրաման էր տրված գետնին հավասարեցնել քրիստոնեության բոլոր սրբարանները, սակայն թռուցիկ մի արշավով այդ անելն անհնար պիտի լիներ։ Եվ, հետո էլ, ավերված կամ կիսաքանդ վանական շինությունը հետագայում վերականգնում էին՝ երբեմն ամենայն մանրամասնությամբ հարազատ մնալով նախնական կերպարին։ Մինչդեռ անհնար էր վերականգնել ջարդված և «իբրև զփոշի» ոչնչացված խաչքարը։

Եվ կարծում ենք՝ սխալվում են այն հետազոտողները, որոնց կարծիքով խաչքարի մեզ հայտնի ձևը միայն 9-րդ դարից հետո է ծագել ու զարգացել, և իբր թե խաչքարի վրա հայ վարպետն էլ թվական է փորագրել ու զարդանախշ քանդակել միայն 9-րդ դարի կեսից սկսած։ Պարզապես 9-րդ դարի կեսը ջրբաժան էր հայ–արաբական փոխհարաբերությունների մեջ։ Այս դարի առաջին կեսի հակաարաբական ընդվզումնեըը (հիշենք Սահլ Սմբատյանի, Աբու-Մուսեի հաղթական ճակատամարտերը խալիֆայության դեմ, Սասունի ապստամբությունը և տարբեր վայրերի մի շարք աջողակ մարտերը) օտար բռնակալներին ստիպեցին հաշվի նստել հայության հետ, հարգել նրա քաղաքական ու մշակութային իրավունքները. 855թ. խալիֆայությունն ստիպված եղավ Աշոտ Ա Բագրատունուն ընդունել Հայոց իշխան (Հայաստանի կառավարիչ ու տնօրեն), 862-ից՝ Հայոց, Վրաց և Աղվանքի իշխանաց իշխան, որպեսզի 885-ին էլ ճանաչի նրա հիմնած Հայկական թագավորությունը։ Աշոտի իշխանապետության սկզբից իսկ բացառվում էր մահմեդականների ամեն մի կամայականություն (հետևապես և խաչքարի ջարդումը) Հայոց աշխարհում։ Դրա շնորհիվ է, որ մենք արդեն խաչքարեր ունենք, վիմագրով ու թվականով խաչքարեր, և այն էլ հենց 850-ական թվականներից։

Դարձյալ թյուրիմացությամբ կարելի է բացատրել, որ մեր ուսումնասիրողներից ոմանք խաչքարի արվեստի, ավելի ճիշտ՝ խաչքարի կերպարի վերջնական ձևավորման ժամանակ են համարում 12— 13-րդ դարերը։

Բագրատունյաց թագավորության շրջանը (9-րդ դ. վերջ— 11-րդի առաջին կես) Հայաստանի կյանքում նշանավորվեց քաղաքական, տնտեսական ու մշակութային բուռն վերելքով։ Եվ պատահական չէ խաչքարի արվեստի այն ակնառու ծաղկումը, որի փայլուն ապացույցները պահպանվել են երկրի համարյա բոլոր նահանգներում։ Այս շրջանում է, որ խաչքարի ճարտարապետական ու քանդակագործական կերպարը վերջնականապես ձևավորվում, ստանում է իր ավարտուն և կատարյալ տեսքը՝ զարգացման հաջորդ փուլը ոտք դնելով արդեն կանոնիկ դարձած, դասական տեսքով ու առանձնահատկություններով։

9-րդ դարի երկրորդ կեսի խաչքարերն անպայման ունեին հաջորդ պատմաշրջաններում լայն տարածում գտած կերպարի բոլոր կարևորագույն տարրերը։ Խորանարդաձև պատվանդանի վրա կանգնած է քարակոթող-սալը, որը ճակատով նայում է դեպի արևմուտք։ Այս ճակատը կամ երեսը ծածկված է խաչի հարթաքանդակով, որի շուրջը երկրաչափական ու բուսական զարդանախշեր են (Հովհաննես եպիսկոպոսի խաչքարն Արցախի Ս. Հակոբա վանքում — 853թ., Գրիգոր Ատրներսեհյանինը՝ Մեծ Մազրայում — 881թ., Սուսեի խաչքարը՝ Ներքին Թալինում— 882 թ., Նորատուսի, Մարտիրոս գյուղի, Հաղբատա վանքի մի շարք օրինակներ՝ դարձյալ 9-րդ դարից կամ 10-րդից)։ Կա այս բոլորն իր մեջ առնող մի շրջանակ-զարդանախշ ևս, որը քանի գնում, դառնում է բազմազան ու նրբաքանդակ, մինչև որ Բջնիի (1031 թ., Վահրամ Պահլավունու), Ցախաց քարի (1041 թ.), Հաղբատի և մի շարք ուրիշ վայրերի խաչքարերում 11-րդ դ. սկզբին ձեռք է բերում իր կատարյալ ու ավարտուն ձևը։ Եվ եթե այսքանի մեջ բացակայում էր միայն մի քիվ, որի հրաշալի օրինակները տեսնելու ենք 12-րդ դարից սկսած, ապա Եղեգնաձորի Ցախաց քարում էլ կանգուն է այդ զարդաքանդակ քիվն ունեցող խաչքարը, որպեսզի հաստատի, որ այս ժամանակ, այսինքն՝ մինչև 11-րդ դարը, խաչքարն ուներ իր կերպարի էական ու երկրորդական բոլոր առանձնահատկությունները։ Ցախաց քարի խաչքարի վարպետն ըստ երևույթին մեծ ստեղծագործող է եղել, քանի որ ոչ միայն ի մի է հավաքել իրենից առաջ եղած նվաճումները և ստեղծել նախորդների ձեռքբերումների հանրագումարը, այլև հորինել է շատ ինքնատիպ մանրամասներ։ Դիտեցեք թեկուզ խաչքանդակի թևերի տակ ծվարած երկու փոքրիկ խաչերը, որոնք, ըստ ավանդության, պիտի «ծագեին» վարի թևի ծաղկուն եզրերից։ Բայց այստեղ վարի թևից բարձրանում են մարդկային ձեռքեր, որոնք էլ բռնած բարձր պահում են փոքրիկ խաչերը։

Ամփոփելով կատարած թռուցիկ այս ակնարկը, կարող ենք ասել, որ խաչքարն իր կերպարի բոլոր ձևերով արդեն ձևավորվել էր մինչև 11-րդ դարը։ Այլ բան է, որ խաչքարի ամենադասական օրինակներն ստեղծվելու էին 12 — 14-րդ դարերում։ Այո, դա միանգամայն ուրիշ բան է, նման նրան, որ մենք բանաստեղծություն ունեինք սկսած վաղնջական ժամանակներից, բայց նրա հանճարեղ պոռթկումը տեղի ունեցավ 10-րդ դարում։ Որովհետև պոռթկումի համար Գրիգոր Նարեկացի պիտի ծնվեր։ Ինչպես որ հանճարեղ խաչքարեր կերտելու համար պիտի ծնվեին Պողոսն ու նրա արժանավոր հաջորդ Մոմիկը։

Հետևելով նախորդ դարերում արդեն մշակված և ավարտուն ձևերով 12-րդ դար մտած խաչքար-կոթողի զարգացման ընթացքին, կարելի է ցույց տալ նրա ընդհանուր կերպարը, որը դասական, համարյա անխախտ օրինակ էր համարվում, և տեղից, ժամանակից, պատվիրատուի կամքից, մանավանդ վարպետի ոճից ու տաղանդից էին կախված մնացած հանգամանքները։

Եվ այսպես, ընդհանրացնենք մեր խոսքը խաչքարի ձեռք բերած կարևորագույն առանձնահատկությունների մասին. իրեն նախորդած քարակոթողների պես խաչքարն ունի խորանարդաձև պատվանդան և նրա վրա ամրացված քարե սալ։ Սալն արդեն օժտված է ուրույն համամասնությամբ. լայնությունից երկու և ավելի անգամ բարձր է։ Երեսի կենտրոնում խաչի քանդակն է՝ կանգնած կլոր, զարդահյուս վարդյակի կամ աստիճանաձև հարթաքանդակի վրա։ Այս բոլորն առնված են ամենատարբեր զարդաձևերից հյուսված մի քառանկյուն, միշտ զարդարեն շրջանակի մեջ, որը հավաքում, կենտրոնացնում է գեղարվեստական հարդարանքի մանրամասները։ Սալի վերին մասը զարդանախշով առանձնանում է շրջանակի մեջ առնված խաչի տարածությունից և ծառայում ուրիշ նպատակի։ Այստեղ, իհարկե, դարձյալ հյուսկեն զարդաքանդակների մեջ, փորագրվում է հիմնական արձանագրությունը կամ քանդակվում են նոր զարդանախշեր։ Հաճախ հանդես են գալիս հարթաքանդակ, նույնիսկ բարձրաքանդակ պատկերներ, որոնք մեծ մասամբ ներկայացնում են Հայր աստծուն, Հիսուս Քրիստոսին, Աստվածահորը և այլ սրբերի կամ պատվիրատու հոգևորական ու աշխարհիկ մարդկանց։ Լավագույն օրինակներում մշակված են նաև պատվանդանները, որոնց ազատ տարածություններն օգտագործվում են վիմագիր-հիշատակարանի համար։ Հիշատակարանի ավանդական տեղն, իհարկե, քարե սալիկի թիկունքի տարածությունն է։ Սակայն հաճախ է պատահում, որ վիմագրի առանձին մասեր, թվականն ու վարպետի անունը փորագրվում են ոչ հիմնական արձանագրության հետ, այլ խաչի թևերի տակ, հիմք-վարդյակի մեջ կամ ուր որ պատահի։

Խաչքարերը կանգնեցվում էին սրբավայրերում, գերեզմանատներում, մեծ ու փոքր ճանապարհների եզրերին, հատկապես ճամփաբաժանների, երբեմն բլուրների ու ժայռերի վրա, բացի այն դեպքերից, երբ խաչքարն ինքն էր զարդարում նշանավորում իր տեղը։ Ինքնահատուկ սրբություն էր որմնափակ խաչքարը, որի համար հարմար ոճավորված խորշ էր թողնվում պատի մեջ, և խաչքարն այնտեղ ամրացվելով դառնում էր ոչ միայն շենքի հարդարանքի ամենաշքեղ մանրամասն, այլև ընդգծում էր նրա սրբությունը։ Առհասարակ խաչքանդակն իր լայն տեղն ուներ ճարտարապետական կարևոր կառույցների և հատկապես եկեղեցական շենքերի վրա։ Այն, ասես խաչքարից իջած, դրվում էր շքամուտքերից վերև, ակնառու ճակատներին և բոլոր այն եկեղեցիների վրա, որոնք Սուրբ նշան անունն էին կրում։ Իր կիրառության այս ոլորտում ևս խաչն ունի բոլոր այն տարբերակները, որ տեսնում ենք խաչքարի վրա՝ պարզ քանդակից մինչև ամենաշքեղ զարդահյուսները, բուսական ու երկրաչափական զարդանախշերից մինչև խաչելության բարձրարվեստ պատկերաքանդակը։ Այս տիպի խաչքանդակի լավագույն օրինակները պահպանվել են Հաղբատում, Սանահնում, Գեղարդի ժայռափոր զավթի շքամուտքին (13-րդ դ.), Եղվարդում (Աստվածածին երկհարկ եկեղեցու արևմտյան ճակատին, 1301թ.), Գանձասարում (1216—1238): Վերջինս քանդակազարդի ճոխությամբ ու կոթողային վեհությամբ լավագույնն է նմանօրինակ հուշարձանների շարքում։

Վիմագիր–հիշատակարանը խաչքարի անձնագիրն է. նրա մեջ նշվում են խաչքարը կանգնեցնելու նպատակն ու հանգամանքները, պատվիրատուի ու վարպետի անունները։ Եվ այս տեղեկություններից հառնում է հուշարձանի կենսագրությունը, որ հաճախ հյուսված է լինում ժողովրդի պատմությանը, նրա քաղաքական, տնտեսական ու մշակութային կյանքի նշանակալից դրվագներին, ընկալվում է որպես հիշատակարան-տարեգրություն։

Տարեգրություններն այնքան հին են, որքան կոթողներ կանգնեցնելն առհասարակ։ Ասորեստանյան սեպագրերի վաղագույն օրինակներից հայտնի են տարեգրական ստեղծագործություններ՝ պատմական կարևորագույն դեպքերի ու դեմքերի մասին խոսող տեղեկություններով, ժամանակագրական ստույգ տվյալներով։ Վանի կամ Արարատյան թագավորները ևս սեպագրերով գալիք սերունդներին էին հղում ժամանակի նշանավոր անցքերի, իրենց հաղթանակների ու շինարարական ակնառու ձեռնարկումների պատմությունը։

Հավանաբար այն ժամանակներում սեպագրական հիշատակարանների ոչնչացումը սովորական երևույթ է եղել, քանի որ պահպանված վիմագիերի մեծագույն մասն ունի պարտադիր անեծք կամ աստվածային զանազան պատիժների սպառնալիքներ՝ ուղղված նրանց, ովքեր կհամարձակվեն ջարդել կամ «ջուրը նետել» սեպագիր պարունակող քարը։

Խաչքարի վրա փորագրված արձանագրությունը մի կարևոր հանգամանքով ապահովված էր ոչնչացումից, խաչքարն ինքն արդեն սրբություն էր համարվում, և ճշմարիտ քրիստոնյայի ձեռքը չէր բարձրանա նրա վրա, իսկ ոչ քրիստոնյայի համար, հայտնի բան է, ոչ օրենք կար գրված, ոչ էլ աստվածային պատժի սպառնալիքը որևէ դեր պիտի ունենար։ Սակայն եթե երբեմն խաչքարի վրայի վիմագրերում էլ ենք հանդիպում անեծքի կամ սպառնալիքի, ապա դա վերաբերում է հիշատակարանի հանձնարարական մասի կատարմանը։ Այստեղ, հակառակը, տիրապետող է հավատը, որ խաչքարը մնալու է անձեռնմխելի, դառնալու է սրբություն, և նրան դիմելու են աղոթքով։ Ուստի և խնդրում են այդ աղոթքներում հիշել իրենց՝ խաչքարը կանգնեցնողներին, պատվիրատուին, քարգործ վարպետին, նրանց հարազատներին։

Խաչքարի սրբության ու անձեռնմխելիության նկատմամբ եղած հավատով պիտի բացատրել, որ զարգացած ավատատիրության շրջանի բազմաթիվ տարեգրական մեծ ու փոքր ստեղծագործություններ փորագրվել են ոչ թե աշխարհիկ շինությունների պատերին, քարերի վրա կամ ժայռակողերին, այլ խաչքարերի վրա։ Չնայած այսպիսի արձանագրություն-տարեգրությունները հաճախ հսկայական ծախսեր էին նստում պատվիրատուի վրա, որովհետև փորագրվում էին փառահեղ խաչքարի և համապատասխան պատվանդանի նիստերին։

Հասկանալի է, որ բնության ավերիչ ուժերի դեմ կանգնած խաչքարի վրա ամենից շատ քայքայման վտանգի ենթակա է եղել հիշատակարան-վիմագրությունը։ Չէ՞ որ այն հիմնականում փորագրվում էր պատվանդանի հարթ երեսին, իսկ սա քամուց ու անձրևից, ցրտից ու արևից հողմնահարվում էր առավել վաղ, քան բուն խաչքարի երեսը, որ համեմատաբար պաշտպանված վիճակում էր քիվի ներքո։ Մյուս կողմից էլ, այս կամ այն չափով մաշված կամ քայքայված զարդաքանդակներից հնարավոր է լինում պատկերացում կազմել խաչաքարի նախնական կերպարի մասին։ Իսկ հողմնահարված վիմագիրն այլևս անհնար է լինում վերծանել։ Հենց այս է պատճառը, որ մեր թվականության առաջին հազարամյակից մնացած խաչքարերի մեջ քչերն ունեն վիմագրեր ու «ծննդյան» թվականներ։ Առայժմ հայտնի հնագույն թվականով խաչքարը գտնվում է Արցախի Մեծառանք գավառի (այժմ` Լեռնային Ղարաբաղի ԻՄ-ի Մարտակերտի շրջանի) Քոլատակ գյուղի մոտ, հին կաթողիկոսանիստ Ս. Հակոբա վանքում։ Ահա նրա վիմագիրը. «ՅԲ (853) թուականութեանս Հայոց, ի ժամանակս Յովանիսի Աղուանից իշխանի, ես՝ Սողոմոն, Մեծառանից եպիսկոպոս, կանգնեցի զսուրբ խաչս»1:

Հովհաննես իշխանն արաբական բռնատիրության դեմ քանիցս ապստամբած Սահլ Սմբատյանի որդին էր, ինքն էլ արաբների ու Բաբեկ բռնավորի դեմ խիզախորեն մարտնչած։ 853-ին նրան հիշատակել են վիմագրում, իսկ հաջորդ տարում, Բուղայի պատժարշավից հետո, հոր և Ատրներսեհ եղբոր հետ քշվել է արաբական տաժանակրության, որից փրկված տուն է վերադարձել միայն Ատրներսեհը։ Եվ ահա Ատրներսեհի որդի Գրիգորն էլ, որ երկրորդ անվամբ կոչվում էր Համամ2, իր իշխանանիստ Մեծ Մազրա գյուղի գերեզմանատանը կանգնեցրեց մի մեծանիստ (2,30×1,60 մ) խաչքար՝ հետևյալ վիմագրով. «ՅԼ (881) թուականութեանս Հայոց ես՝ Գրիգոր Ատրներսեհեան, Սիւնեաց և Աղուանից իշխան, կանգնեցի զսուրբ նշանս աւգնական հալատացելոց։ Որք երկրպագէք սուրբ խաչիս Քրիստոսի, զիս յաղաւթս յիշեսցիք»3։

«Օգնական հավատացելոց»։ Գրիգոր-Համամ Բարեպաշտը նախնիների ապստամբ ոգին պարուրել էր բարեպաշտությամբ և նախընտրում էր դիվանախոսության ճանապարհը։ Բանակցություններով ու փրկագնով արաբական գերությունից ազատեց Գևորգ Գառնեցի Հայոց կաթողիկոսին, իր ինքնիշխան երկրամասում վերականգնեց Արցախի թագավորությունը և ընդունեց Բագրատունյաց գերագահությունը։

Հայ-Աղվանքի պատմիչը Գրիգոր-Համամի գործունեության առթիվ գրել է, թե նա իր տիրապետության տակ է առել ամբողջ նահանգը, անդրկուրյան մի երկրամաս՝ Հերեթ-Կամբեճանը, ինչպես նաև Սյունիքի հյուսիս-արևելյան գավառները։ Ապա «Գրիգոր շինէ զՀաւախաղացին բերդը և յայն կողմ ձգէ զձեռն իւր իշխանութեանն»։

——————————————————————

1. Դիվան հայ վիմագրության, Ե, էջ 12։
2. «Համամ» արաբերեն նշանակում է «զգոն», «զվարթ», որ հունարեն «Գրիգորի» թարգմանությունն է։
3. Դիվան հայ վիմագրության, Դ, էջ 334:

Ուսումնասիրողներն իրավամբ եզրակացրել են, որ «յայն կողմն» նշանակում է Կուրից այն կողմ, քանի որ պատմիչն ինքը Կուրի այս կողմից է, աջափնյակից: Եվ ահա, ստեղծված աննախադեպ հզոր իշխանության տերը խաչքար է կանգնեցրել «օգնական հավատացելոց» և նրա արձանագրության մեջ ներկայանում է որպես «Սիւնեաց եւ Աղուանից իշխան»։

995թ. Սևանի մոտ Վարսեր գյուղում Խաչիկ քարգործը Հայոց թագուհի, Սյունյաց Վասակ թագավորի դուստր և Գագիկ Բագրատունու կին Կատրանիդեի հրամանով առու է անցկացրել և այդ առթիվ կանգնեցրել խաչքար, որի արձանագրությունն է, «Ես Խաչիկ, որ ածի զառուս ի Շարէս՝ հրամանով Կատրանիդեի Հայոց թագուհոյ…»։

Հետո գալիս են շինարարական գործերի, մեծ ու փոքր կառուցումների առթիվ կանգնեցված, ընդարձակ արձանագրություններ ունեցող խաչքարերը։ Ահա մի այդպիսի օրինակ. Հաղբատի եպիսկոպոս Հովհաննեսը 1221 թ. պատմում է, որ իր առաջնորդության երկար տարիներին վանական համալիրում շինարարական մեծ գործեր է իրականացրել, նորոգել ու բարեկարգել հին շենքերը, կանգնեցրել Մեծ գավիթը (իր տեսակի մեջ ամենագեղեցիկն ամբողջ Հայաստանում), ձեռագիր մատյաններ է ստեղծել, ապա գավթում կանգնեցրել է երեք խաչքար: Եվ այսքանից հետո ո՞րն է Հովհաննեսի խնդիրքը, որ մի տեղ էլ նա աղաչանք է կոչում («Եվ որք կատարեն զաղաչանս մեր…»), «Եվ իմ խնդիրն է ի միաբանացս՝ զսուրբ Յակոբի տաւնի կիրակէն իմ սուրբ նշանացս տալն կատարէն…»։

Խաչքարի («սուրբ նշանացս») տոն կատարել,— ահա թե ի՜նչ էին երազում միջնադարի մեր մեծ երախտավորները։

Հետաքրքիր է նաև Եղեգնաձորի Մարտիրոս գյուղի հիմնադրությանը նվիրված խաչքարը, որի տարեգրություն-արձանագրությունն ասում է, «…Ես` Մխիթար, որդի Դեղկա, հրամանաւ իշխանաց իշխանին մեծին Պռաւշա եւ որդոյ իւրո պարոն Հասանա շինեցի զգեւղս Մարտիրոս և կանգնեցի զխաչս ի դուռն սուրբ վկայարանիս… Ի թվ, ՉԼԲ» (1283)։

Խաչքարեր են կանգնեցվել ազատագրական այն հաջող մարտերի առթիվ, որ Զաքարե և Իվանե Զաքարյան զորապետներն էին վարել 12-րդ դարի վերջին և 13-րդ դարի սկզբին Արագածոտնում, Ամբերդում ու Հայաստանի մյուս մասերում։ Նրանցից մեկի վրա Պետրոս վարդապետը ցնծությամբ գրել է, թե ինչպես ինքը «հոգո ակամբ» տեսել է այդ հաղթական ազատամարտերը, որոնց շնորհիվ «սրբեցաւ երկիրս մեր, եւ պայծառացան եկեղեցիք Հայաստանեաց»։ Իսկ ինքը` Զաքարե զորապետը, հենց Ամբերդի ազատագրման առթիվ կանգնած խաչքարի վրա փորագրել է տվել, «Ի ՈԽԹ (1200) թուականութեանս ես Զաքարէ ամիրսպասալար Հայոց եւ Վրաց, որդի մեծի Սարգսի, առի զանառիկ ամրոցս զԱնբերդոյ յաղախնայծին որդոցն հաքարու, որ առա սմա ի կորուստ քրիստոնէից եւ յաւետ եկեղեցեաց եւ ետու առնել զնշանս»1:

Խաչքարեր էին կանգնեցվում այս կամ այն գյուղը, գավառը, եկեղեցին տուրքից ազատելու առթիվ։ Լոռիում պահպանվել են մի շարք խաչքարեր, որոնք նշում են ջրի համար գանձվող ինչ-որ աբգան հարկը զիջելը։ Հաղբատի մոտ կանգնած մի խաչքարի վրա արձանագրված է ձեռնավորահարկի, իսկ Կարբի գյուղի հանդում Վաչուտյան Քուրդ իշխանի կանգնեցրած (1235) խաչքարի վրա՝ շարետ հարկի վերացման փաստը։

Ջրվեժում 1173 թ. ջրի համար ծագած վեճի մեջ սպանվել է Խաչատուր անունով մի երիտասարդ, և նրա գերեզմանին կանգնած խաչքարը պատմում է անօրինակ ողբերգությունը, որի շուրջ ստեղծված է նաև թախծալի մի ավանդություն։

1634 թ. ոմն Խոդան (անվան այս ընթերցվածքը տարակուսելի է) մի վեհատեսիլ խաչքար է կանգնեցրել Նորատուսում՝ պատվանդանին արձանագրելով, որ ինքն այստեղ դեմեթար-գյուղապետ է եղել (Ի թվ. ՌՀԳ… կացի դեմեթար ի նոր…)։ Արձանագրությունը կիսատ է. երևի պաշտոնից հանել են մինչև վիմագիրը լրիվ փորագրելը։

——————————————–

1. Այս խաչքարը տեղից տեղ փոխադրվելով Հասել է Աշտարակի շրջանի Անտառուտ գչուղը, ուր այժմ դրված է 5-րդ դարից պահպանված կոթողի վրա։

Կան նաև արձանագիր ու անգիր խաչքարեր, որոնք սրբերի և հատկապես Քրիստոսի խաչելության պատկերաքանդակների պատճառով սրբացվել են, և նրանց վերագրվել է հիվանդություններ բուժելու, չար ուժերից փրկելու, աղետներ կանխելու զորություն։

Զաքարյան շրջանի (12-րդ դ. վերջին քառորդից — 13-րդ դ.) Հայաստանի վերելքի պայմաններում ծաղկում է նաև խաչքարը, որի լավագույն հուշարձանների մեջ մի հրաշալի համադրությամբ շողշողում են հայ ճարտարապետների և առհասարակ քարգործ վարպետների, մանրանկարիչ-ծաղկողների, նույնիսկ գրիչների լավագույն նվաճումները։ Եվ պատահական չէ, որ խաչքարի արարիչներր կոչվում են «վարդպետ», որ ճարտարապետ է նշանակում, «քարգործ», որ քարը մշակող արհեստավորն է, «նկարող», որ նկարիչ-ծաղկազարդողն է, «կազմող», որ ձևավորող, գեղարվեստական միջոցներն իրար բերողն է, «գծող», «հորինող» և այլն, որոնք խաչքարի հեղինակի տարբեր արժանավորություններն են բացահայտում։

Այս շրջանի խաչքարերի գեղարվեստական կերպարի համար ամենաբնորոշը նրանց հեղինակների ոգեշունչ մղումն է՝ հասնելու կատարելության։ Եվ լավագույն ստեղծագործություններից յուրաքանչյուրն էլ ինքնին այն է, ինչ կարելի է կոչել կատարելություն։ Ինչո՞վ կատարելություն չեն Գրիգոր Տուտեորդու խաչքարը Սանահնում, Խաչատուր Մաստարեցու ժանեկազարդ մահարձան-խաչքարը Մաստարայում, Տիմոթ և Մխիթար վարպետների խաչքարը Գեղարդավանքում, Դսեղի Սիրուն խաչքարը, Մարցի Խաչելության խաչքարը, Պողոսի խաչքարերը Գոշավանքում ու Դադիվանքում, Մոմիկինը՝ Նորավանքում… Այս թվարկումը կարելի է շարունակել, և ցուցակը հեշտ չի փակվի, որովհետև նրանք, որ ցուցակից դուրս պիտի մնան, դարձյալ կատարելության ապացույցներ են, ինքնատիպ ու անփոխարինելի, քանի որ խաչքարի կրկնություն չկա։ Խաչքարի ոչ մի վարպետ չի կրկնում ոչ ոքի, այլ ջանում է ստեղծել իր սեփական ստեղծագործությունը, իր գեղագիտական պատկերացումների սպառիչ արտահայտությունը։ Խաչքարի վարպետը չէր կրկնում ոչ միայն ուրիշներին, այլև իր արդեն ստեղծած որևէ ստեղծագործությունը։ Ավելին. նույն խաչքարի վրա չէր կրկնվում ոչ մի զարդանախշ։ Եթե խաչ–քանդակը եզերող շրջանակը բաղկացած է մի տասնյակ զարդարուն վարդյակներից, ապա նրանցից յուրաքանչյուրն անպայման ներկայացված է միայն իրեն հատուկ զարդաքանդակ մանրամասներով:

Արվեստի ամեն մի բնագավառ ունի իր ամենաբարձր գագաթը, որ անթերի է, կատարյալ ու անհասանելի։ Խաչքարի արվեստի մեջ դա Պողոս (Պաւղոս) վարպետի ստեղծագործությունն է՝ բարեբախտաբար մեզ հասած մի քանի լավագույն դրսևորումներով, որոնք հայտնի են Դեղձնուտի, Գոշավանքի ու Դադիվանքի համալիրներից։

12-13-րդ դդ. մեր անվանի ու անանուն քարգործներն իրենց արվեստը հասցրել էին մի այնպիսի մակարդակի, խաչքարի մակերեսը ծածկել այնպիսի քանդակազարդերով, որ, թվում է, դրանից հետո անհնար պիտի լիներ փորել որևէ գիծ, որ նորություն լիներ, որևէ զարդապատկեր, որ մի կարևոր մանրամասն ավելացներ նախորդների արած-թողածին։ Բայց Պողոսն անշուշտ եղել է նաև կառուցող ճարտարապետ։ Մեզ հասած հնագույն խաչքարը, որ կրում է նրա անունը, Կայեն գավառի (այժմ` Իջևանի շրջան) Դեղձնուտի վանքից է, կանգնեցված 1274 թվականին՝ եկեղեցու, գավթի և այլ մասնաշենքերի կառուցումն ավարտելու կապակցությամբ։

Պողոսի երեք խաչքարերը կանգնած են եղել Գոշավանքում, երկուսը՝ Ս. Գրիգոր եկեղեցու հարավային մուտքի աջ ու ձախ կողմերի պատվանդանների վրա, երրորդը՝ Ս. Հոգու մատուռի մոտ։ Ս. Գրիգորի դռան արևելակողմինը (1291 թ.) ընկած- կոտրված է եղել, տեղափոխել են, և այժմ գտնվում է ՀՀ պատմության պետական թանգարանում։ Պողոսի երկու խաչքարերն էլ գտնվում են Դադիվանքում, երկհարկ զանգակատան երկրորդ հարկի որմնախորշում (1283թ.)։ Գոշավանքի Ս. Գրիգոր եկեղեցու մուտքի մոտ խաչքարի վրա վարպետը քանդակել է փոքրածավալ-հավասարաթև մի խաչ գեղեցիկ ոճավորված շրջանակի մեջ, և խաչի վերին թևի աջ ու ձախ կողմերին ելնդավոր գրերով քանդակել իր անունը՝ «Պալղոս»։

Քիչ ավելին է արել Դադիվանքում։ Այնտեղ էլ կաթողիկե եկեղեցու (Ս. Նշան) շքամուտքի ձախ կողմին դարձյալ մի փոքրիկ, հավասարաթև խաչ է քանդակել, կողքին՝ «նկարօղ Սբ. նշանացս գՊօղոս յիշեցէք»:

Ուրեմն, երկու անզուգական խաչքար կանգնեցնելու առթիվ տաճարի պատին ագուցվել է երրորդ հիշատակարան-խաչքարը1։

Ո՞րն է Պողոսի բերած նորույթը, որ նրան առանձնացնում է բոլոր արվեստակիցների շարքում։ Չէ՞ որ զարդանախշերի նրբությունն ու բազմազանությունը, նրանց բարձրաճաշակ դասավորությունը հատուկ են բազմաթիվ խաչքարերի։ Պողոսի խաչքարերն այս բոլոր արժանավորությունների կողքին ունեն նաև մի ամենաբարձր արժանիք, որ միայն իրենն է՝ նախշերի բազմաշերտ դասավորությունը։

Գոշավանքի խաչքարերում դրանք երկշերտ են. զարմանազան զարդաքանդակների շքեղ հյուսվածքի իբրև հիմնապաստառ (ֆոն) դրված կոթողի ամբողջ երեսին, ապա այս ժանեկազարդ շերտի վրա՝ խաչի պատկերն ու ամենաէական մանրամասները՝ խաչատակի մեծ վարդյակի բուսական հյուսկեն զարդերը, շրջանակի վարդյակների քանդակները։ Առանձնակի հմայք ունեն արմավենու տերևների քանդակները։

Դադիվանքում այս երկշերտ հրաշալիքին գումարված է երրորդ շերտը, որ արձանագրությունն է։ Ասես ձուլած երկաթագիր տառերը շարվել են երկշերտ քանդականախշերի վրա, նայելուց այնպես է թվում, թե դրանք կարելի է վերցնել կամ վերադասավորել։

Ահա այս երրորդ շերտն է, որ Պողոսի արվեստի մենաշնորհն է, և ոչ նախորդները, ոչ էլ հաջորդները, նույնիսկ մեծատաղանդ Մոմիկը, չհամարձակվեցին հանձնել քարին։

Մոմիկը՝ Սյունյաց Նորավանքի, Արենիի, ինչպես և ուրիշ մի շարք եկեղեցական ու աշխարհիկ շենքերի ճարտարապետը, մեծ մանրանկարիչն ու գրիչը, անշուշտ տեղյակ էր Պողոսի գործերին։

—————————————————–

1. «Պաւղոս» ինքնանվանումի և այս «զՊօղոս»-ի գրության տարբերությունը հուշում է, որ երկրորդը փորագրվել է ոչ Պաւղոս վարպետի ձեռքով։ Կարելի է մտածել, որ Արցախում ավանդաբար հիշվել է Դադիվանքի երկու անզուգական խաչքարերի վարպետի անունը, և ահա ուշ ժամանակներում երախտագետ մեկն այս արձանագրությունն է փորագրել, որպեսզի մեծ վարպետին չմոռանան գալիք սերունդները։

Եվ որպես նրա արվեստի արժանավոր ժառանգորդը, ստեղծել է խաչքարեր, որոնք առանձնահատուկ տեղ են գրավում մեր քարգործ արվեստի գանձարանում՝ իրենց հերթին պսակելով այն վսեմ բարձրությունը, որ անհաղթահարելի պիտի մնար հաջորդ սերունդների համար։

Մոմիկի անվամբ մեզ հասած խաչքարերը հայտնի են Ամաղուի Նորավանքից։ Մեկն այժմ գտնվում է Էջմիածնում (1308 թ.), մյուսը՝ Ամաղուի վանքի գավիթ-տապանատան մեջ, նորահայտ երրորդը՝ Եղեգնաձորում։ Երեքն էլ իրենց վրա ունեն վարպետի հզոր տաղանդի դրոշմը։ Եթե զարդաքանդակների մեջ Մոմիկը չհասավ էլ Պողոսի արվեստին (նա չփորձեց երրորդ զարդաշերտը քանդակել), ապա քիվի ու շրջանակի պատկերներում, իբրև մանրանկարչությունից բերած մի մեծ բարեմասնություն, փայլեցրեց իր անմրցակից ձիրքը, ստեղծեց գունեղ ու կենդանի կերպարներ։

Մոմիկի խաչքարերի զարդաքանդակներն ունեն մի ուրիշ առանձնահատկություն ևս։ Նրանք ասես հյուսված են լուսեղեն թելերից, պայծառ լույսի ու ստվերի զարմանալի խաղերով։ Դիտելիս թվում է՝ զարդաքանդակը ծածկված է մի անտեսանելի շղարշով, որը մութ տեղն էլ պիտի լույս տա։

14-րդ դարն առանձնահատուկ ոչինչ չավելացրեց նախընթացի նվաճումներին։ Եվ դա՝ ո՛չ թե խաչքար կերտող վարպետների մեղքով։

Լանկ-Թամուրի արշավանքները ոչնչացրել էին բնիկ իշխանությունները Հայաստանի նահանգների մեծ մասում։ Դրան էլ հաջորդեց ակ-կոյունլու և կարա-կոյունլու թուրքերի ավերիչ ասպատակությունների շարքը։ 16-րդ դարի կեսին Հայաստանը բաժանվեց հարևան երկու բռնատիրությունների՝ Պարսկաստանի և Թուրքիայի միջև։ Հայոց քաղաքական կյանքի բեկորները, ապաստանած լեռնային գավառների ամրություններին (Սյունիք, Արցախ, Լոռի, Զեյթուն, Արարատյան նահանգի մի քանի հատվածներ), ապրում էին իրենց գոյատևման ամենածանր շրջանը։ Խաթարվել էր տնտեսական կյանքի զարգացումը, և անհնար պիտի լիներ մեծածախս շինարարական որևէ գործի ձեռնարկումը։ Կարելի է կարծել, թե կանգ էր առնելու նաև խաչքարի արվեստը։ Սակայն ճարտարապետական նշանակալի ձեռնարկումների հնարավորությունից զրկված հայ քարգործ վարպետները շարունակեցին նախնյաց հրաշալի ավանդները։ Ճիշտ է, 15-18-րդ դարերի խաչքարերը մեծ մասամբ գերեզմանական կոթողներ են։ Նրանց հարդարանքի մեջ համարյա չկան մանրամասներ կամ գեղարվեստական այնպիսի լուծումներ, որոնք նշահավորեին խաչքարի արվեստի մի նոր մակարդակ։ Բայց կարևոր է, որ նոր ստեղծագործություններում ապրում են հին վարպետների արվեստի բարձր արժանավորությունները, շարունակվում է քարի մշակման, հայ միջնադարյան քանդակագործության շունչն ու ոգին պահպանելու ճիգը։ Իրավացի էր մեր միջնադարյան քարգործ արվեստի ուսումնասիրող Ս. Գ. Բարխուդարյանը, որ խաչքարի ու նրա ուշմիջնադարյան վարպետների մեջ տեսնում էր հայոց հազարամյա ճարտարապետության ու քանդակագործության, քարին հավերժական կյանք պարգևող, այդ հնավանդ գործը շարունակող ու պահպանող, պահպանո՜ղ, մեծ երախտավորներին։ Լայն ծավալի աշխատանքներ չկային, և «տաղանդավոր քարգործների համար մնում էր համեմատաբար փոքր, կարճ ժամանակ, նյութական մեծ միջոցների հետ չկապված բնագավառ, որտեղ նրանք կարող էին իրենց գործով զբաղվել,— գրել է Բարխուդարյանը։ — Դա խաչքարերի արվեստն էր, և այդ փոքրիկ հուշարձանները դառնում էին նրանց գուրգուրանքի առարկան, մշակվում և մեծ արվեստի կոթողներ էին դառնում՝ ջերմացած քարգործ վարպետների տաղանդի շնչով»։

Այս շրջանի լավագույն խաչքարերը գտնվում են Սյունիքում, Արցախ-Ղարաբաղում, Արարատյան նահանգի մի քանի գավառներում ու բնակավայրերում, հատկապես Եղվարդում, և, իհարկե, Հին Ջուղայում։ Հայտնի են բազմաթիվ վարպետներ, որոնց անունները փորագրված են խաչքարերի վրա։ Եվ նրանց մեջ առանձնանում են Մելիքսեթ կազմողը (16-րդ դ., Նորատուս), Վարդան կազմողը (16-րդ դ., Վայոց ձոր), հռչակավոր Քիրամը (16-րդ դ., Եղվարդից մինչև Գեղարքունիք, Շամշադին), Մելիքբեկ կազմողը (17-րդ դ., Գեղարքունիք) և շատ ուրիշներ։

Այս շրջանի հայկական քարգործ արվեստի գլուխգործոցները Հին Ջուղայի (այժմ Նախիջևանի ԻՀ-ում) խաչքարերն են։ Ականատեսների վկայությամբ՝ հայկական միջնադարյան այս քաղաքի գերեզմանոցում կանգնած են եղել շուրջ երկու տասնյակ հազար խաչքար, մեծ մասամբ գեղաքանդակ ու բարձրարվեստ։

Մասնագետներից ոմանց կարծիքով՝ Հին Ջուղայի խաչքարերի վրա նկատելի է իրանական զարդարվեստի ազդեցությունը։ Նշվում են հատկապես խաչքանդակը վերևից եզերող կամարի կենտրոնում դեպի վեր սրվող ելուստը և քարե սալի ծավալը, Հին Ջուղայում այն բավական նեղացվել ու երկարել էր։

Իսկապես, Հին Ջուղայի խաչքարերի արժանավորությունները նրանց առանձնացնում են, դարձնում ինքնատիպ ու բարձր դպրոցի գործեր։ Սակայն այս դպրոցը հաստատապես կանգնած էր նախընթացի հայկական արվեստի հիմքի վրա նույնիսկ իր այն ցայտուն առանձնահատկությամբ, որը թյուրիմացաբար հայտարարվում էր օտարամուտ։ Հիշենք, որ կամարի (առհասարակ խորանի քանդակների) իրանյան համարվող մանրամասնը, թեկուզ ո՛չ խիստ ընդգծված, տեղ է գտել նաև ուրիշ վայրերի խաչքարերում (Նորատուս, Մեծ Մազրա, Բջնի ևն)։ Համեմատեք, օրինակ, Հին Ջուղայի 17-րդ դարի այդօրինակ խաչքարերը Բջնիում 1580 թ. Մելիքսեթ կազմողի, առավել ևս՝ Գեղարդի ժայռափոր եկեղեցու գավթում 13-րդ դարում հավանաբար Գալձագի կանգնեցրած խաչքարերի հետ և կհամոզվեք, որ առաջինների վարպետները փոխառության կամ ազդեցության համար Իրան գնալու կարիք չպիտի ունենային, և՛ սրածայր կամարը, և հարթաքանդակ պատկերները նրանք կարող էին վերցնել ժամանակով ու տարածությամբ իրենց բավական մոտիկ Բջնիի վարպետ Մելիքսեթից և Գեղարդի Գալձագ ճարտարապետից1։ Մանավանդ, եթե նկատի առնենք, որ սրանց հորինած կամարի սուր ծայրը բոլորովին էլ խորթ չէ հայկական ճարտարապետությանն ու քանդակագործությանը։

———————————————-

1. Մելիքսեթի և Գալձազի խաչքարերում, ժամանակով իրարից այնքան հեռու, կամարի սուր անկյունն զբաղեցնում է բուսական մի զարդաքանդակ, որը պսակում է խաչի վերին թևը իբրև նրա ծաղկումի խորհրդանշան։ Այդպես է նաև Հին Ջուղայի խաչքարերում (տե՛ս Էջմիածին բերվածում, որը 1602 թվականից է)։ Իսկ սա մի նոր կռվան է Հին Ջուղայի խաչքարերի ծագումնաբանությունը ճիշտ որոշելու համար։

Հարդարանքի այդ մանրամասնը առկա է մեր ճարտարապետության մեջ, նույնիսկ մանրանկարչության վարպետների մի շարք գործերում և այն էլ ոչ միայն 15-16-րդ դարերում, այլև ավելի վաղ ժամանակներում։ Կարելի է նշել Վասպուրականի հայտնի մանրանկարիչ, 14-րդ դ. երկրորդ կեսին և 15-րդի սկզբին ապրած Ծերուն ծաղկողին, որը համարձակորեն սրածայր կամարներով խորաններ էր նկարում (տես Մատենադարանի ձեռագրերը` N 8772, էջ 11ա, 17ա, N 4157, էջ 7բ, N 1874, 15 1բ ևն), առանց մտածելու, թե դա կարող է դիտվել իբրև սրբապղծություն։ Իսկ քանդակագործության մեջ 11-րդ դարն էլ մեզ կարող է նպաստավորել: Սրածայր են Սանահնում 1063 թ. կառուցված գրատան հարավային շքամուտքի կամարը, Հովհանավանքի (13-րդ դ. սկիզբ) հարավային ճակատի զույգ որմնակամարները, Սաղմոսավանքի Ս. Սիոն եկեղեցու (1215 թ.) արևմտյան շքամուտքի կամարը, Գեղարդում Տիմոթ ու Մխիթար հորինողների կանգնեցրած խաչքարի (1213 թ.) պատվանդանի խորանները։ Նման մանրամասներ կան նաև Մակարավանքում ու Խորանաշատում։ Էլ չեմ խոսում Ամաղուի Նորավանքի մասին, որի Ս. Կարապետ եկեղեցու արևմտյան դռան կամարը սուր անկյուն է կազմում Սավուղի հարթաքանդակի գլխին։ Կամ Գոշավանքի Ս. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցու (ավարտվել է 1231 թ.) շքամուտքի մասին, որը պսակվում է բարավորի սրածայր կամարով։ Համոզվելու համար, որ մեր միջնադարյան արվեստի բնագավառներից ոչ մեկին էլ խորթ չի եղել սրածայր կամարը, հիշենք հայկական գորգի այժմ պահպանվող արձանագիր հնագույն օրինակը (1202 թվականից է և գտնվում է Վիեննայի թանգարանում), որի խորանն ունի սրածայր կամար։

Ուրեմն, զուր տեղն աղանդավոր կամ մուրացիկ չհամարենք Հին Ջուղայի քարգործ վարպետներին, որոնք ոչ թե կանգ առան նախնյաց ստեղծած արվեստի մակարդակին, այլ առաջ տարան այն, դարձան հայ քարարվեստի համար նոր հորիզոն բացողներ։

Հին Ջուղայի խաչքարերի նյութը շագանակագույն, հեշտ մշակվող տուֆն է, որը հուշում է քանդակել նրբագույն մանրամասներ։ Նրանց զարդաքանդակները հիշեցնում են ժանյակներ, որոնք հյուսված են մետաքսաթելով։ Պատկերաքանդակները, որոնցով այնպես հարուստ են նրանք, իրապաշտ են գեղեցիկ համամասնությունների, բնական չափ ու ձևերի խստագույն սահմանների մեջ։

Ահա Հին Ջուղայից բերված մի խաչքար (1602թ.), որն այժմ կանգնած է Էջմիածնի Մայր աթոռի բակում։ Պատկերաքանդակներն այստեղ ներկայացնում են եկեղեցական այնպիսի հասկացություններ, ինչպես երկնային կառքը, Քրիստոսը կառքի վրա, կողքերին՝ չորս ավետարանիչները։ Կառքի լծկաններն են մարդը, առյուծը՝ ձախ կողմին, և արծիվն ու եզը՝ աջ կողմին։ Այսպես է ներկայացվում երկնային կառքը քրիստոնյա աշխարհի արվեստի բոլոր բնագավառներում (քանդակագործություն, մանրանկարչություն ևն)։

Քննության առարկա խաչքարի ավետարանիչներն աղերսական կեցվածք ունեն. չէ՞ որ նրանք բարեխոսներ են՝ կոչված Քրիստոս աստծուն բարեխոսելու պարոն Հովհաննեսի համար, որը պատվիրատուն է (քիվի տակի արձանագրությունը, «Սբ խաչս բարեխուս առ Քս պարոն Յովանիսին», վարի քառակուսու մեջ. «Սբ խաչս բարեխօս առ Քս պարոն Հովանիսին հոգուն»)։

Խաչից ներքև ավանդական զարդահյուս գունդն է՝ մի բարձրաքանդակ նախշուն ու կլոր շրջանակի մեջ, որը ևս նորություն է (ուրեմն՝ հինջուղայեցի վարպետների նորամուծությունը խաչքարի արվեստի մեջ)։ Այս վարդյակից ներքև էլ քառակուսի մի տարածություն է՝ առնված շրջանակի մեջ, որի աջ կողմում արձանագրությունն է, ձախում՝ հեծյալ, իշխանավորի թուրը կողքից կախ և աջ ձեռքին խաչի նշանը բարձր պահած, իբրև բարեպաշտության ապացույց։

Հին Ջուղայի խաչքարերի այս քառակուսին համարյա միշտ նույն տեղն ու դերն ունի. պարունակում է արձանագրություն և հեծյալի քանդակ, եթե, իհարկե, հիշատակարանը վերաբերում է ազնվական անձնավորության։ Եվ այս մանրամասնը ևս ավանդված է մեր խաչքարի արվեստի վաղ շրջանից։ Գանձասարում գտնվող մի խաչքար, որ պարոն Հովհաննեսից շուրջ մեկ դար առաջ Գրիգորիս կաթողիկոսն է կանգնեցրել իր հայր պարոն Մեհրապի հիշատակին («Սբ խաչս փրկութիւն պարոն Մեհրապին ի կոչման աւուրն»), խաչից ներքև ունի հեծյալի պատկերաքանդակը և կողքի արձանագրությունը։ Տարբերությունն այն է, որ Հին Ջուղայի վարպետը մի քայլ առաջ է գնացել քանդակելու բնագավառում։

Հին Ջուղայի վարպետները մեր միջնադարյան, հատկապես 12-14-րդ դդ. քարգործ վարպետների հարազատ ժառանգներն էին, նրանց կախարդական արվեստի շարունակողներն ու զարգացնողները։ Այո՛, զարգացնոդնե՛րը։ Նայեք նրանց զարդանախշերին և չեք կարող չհամոզվել, որ ժառանգները մեծապես գերազանցել են այն ամենը, ինչ իրենց համար օրինակ են դարձրել։ Նայե՛ք նրանց պատկերաքանդակներին։ Ինչպիսի՜ նրբությամբ են ստեղծված, մարմնի մասերի, մարմնաձևերի ինչպիսի՜ համաչափությամբ ու ճշգրտությամբ։ Ապա շարժո՜ւմը։ Նժույգն այստեղ պլաստիկ այնպիսի ձևերով է քանդակված, որ թվում է՝ չի կարող չշարունակել իր ընթացքը։ Բարեխոս ավետարանիչներն ու առաքյալներն այնպես ձգված են դեպի Քրիստոսը, որ անհնար է չխղճալ նրանց, չանսալ նրանց աղերսանքին։ Իսկ մյուս մանրամասները։ Նրանց մեջ ևս չի կարելի չնկատել արվեստի վերելքը, անշեղ զարգացումը։ Նորատուսի 14-15-րդ դդ. վարպետները խաչքարի վրա, կենտրոնական խաչի թևերի տակ, փոքրիկ խաչեր էին քանդակում։ Այս փոքրիկները վարի թևերով երկու ձեռքերի մեջ են, որոնք իրենց հերթին ծագել-ճյուղարձակվել են մեծ խաչի երկար թևերի տակից` իբրև ծաղկումի խորհրդանշան։ Հին Ջուղայի վարպետներն ավարտի ու կատարելության են հասցրել այս զարդաձևը։ Պարոն Հովհաննեսի խաչքարի մեծ խաչի վարի թևի տակ մարդու քանդակ է։ Նա գլխին մեծ խաչն է պահում, իսկ վեր պարզած երկու ձեռքերում՝ փոքրիկ խաչերը։ Մարդու քանդակի տակ կերտողի ինքնագիրն է «Գրգր վրպտ» (Գրիգոր վարպետ)։ Արդյոք այս Գրիգոր վարպետն իրե՞ն չի նկատի առել պատկերաքանդակի մեջ։

Եվ այսպես, ծնունդ առնելով հայոց վաղ քրիստոնեական՝ մշակութային մթնոլորտում՝ իբրև հնամենի կոթողային քանդակագործության ժառանգորդն ու տրամաբանական շարունակությունը, խաչքարը դարերի ընթացքում զարգացավ, կատարելագործվեց, դարձավ գեղեցիկ արվեստի ամենաշքեղ բնագավառներից մեկը։ Եվ լինելով բացառապես հայկական երևույթ, այն նշանավորվեց կոթողներով, որոնք անզուգական են իրենց տեսակի մեջ ու հարստացնում են քաղաքակիրթ մարդկության գեղարվեստական մշակույթի գանձարանը։

Վերջերս Երևանի քարի ու սիլիկատների ինստիտուտի գիտնականներից մեկը շատ պատասխանատու մի ամբիոնից հայտարարեց, թե իրենք ստեղծել են քիմիական բարդ միացություն — հեղուկ, որը կարելի է փչել քարի մակերեսին և, արտաքին վնաս չպատճառելով հանդերձ, նրան տալ այնպիսի ամրություն, որ այլևս ոչ մի վտանգ չներկայացնեն ոչ բնական պատահարները, ո՛չ էլ ավերիչ դարերը։

Կգա ժամանակ, երբ մեր խաչքարերը, այս եղանակով ամրացած ու ապահով, կշրջեն երկրե երկիր, ինչպես Դրեզդենի պատկերասրահի հրաշալիքները կամ Լուվրի կախարդական Ջոկոնդան, և հանուր մարդկությանը կծանոթացնեն իրենց կերտող ժողովրդի հանճարի հետ։

Չի կարելի չհավատալ այս ապագային։